Zapytanie nr 4726

ministra spraw wewnętrznych i administracji

w sprawie niewywiązania się ze zobowiązań dotyczących polityki rodzinnej

   Szanowny Panie Ministrze! 19 listopada 2008 r. została podpisana deklaracja w sprawie polityki rodzinnej rządu pomiędzy episkopatem a polskim rządem. Sygnatariuszem porozumienia z ramienia episkopatu był abp Sławoj Leszek Głódź, natomiast stronę rządową reprezentował wicepremier Grzegorz Schetyna.

   W imieniu rządu zobowiązał się Pan do przygotowania i przyjęcia w pierwszym kwartale 2009 r. programu ˝Solidarność pokoleń. Działania na rzecz dzieci i rodzin˝. Program miał zawierać kompleksowe rozwiązania w zakresie polityki prorodzinnej, a w szczególności: pomoc rodzinom wielodzietnym, zwiększenie nakładów z budżetu na rodzinę, tak by osiągnęły średni poziom krajów Unii Europejskiej, umożliwienie rodzicom połączenia ról rodzinnych i zawodowych, rozwój systemu pozwalającego rodzinom wychowującym dzieci niepełnosprawne na wsparcie dochodowe rodziców, rezygnujących z pracy w celu opieki nad swoimi dziećmi, przeciwdziałanie kryzysom i rozpadowi rodziny oraz wzmocnienie ochrony dziecka i rodziny przed przemocą w środowisku pracy i szkoły.

   Z doniesień prasowych wynika, że program ˝Solidarność pokoleń. Działania na rzecz dzieci i rodzin˝ powstanie w czwartym kwartale br. Okazuje się, że w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej nie można ustalić, kto odpowiada za ten projekt. W związku z tym nasuwają się uzasadnione wątpliwości związane z zawartością merytoryczną programu przygotowywanego przez urzędników ministerstwa.

   Polityka rodzinna powinna stać się domeną każdego polskiego rządu, szczególnie kiedy mamy do czynienia z powszechnym zjawiskiem kryzysu rodziny. Pan minister jako przedstawiciel rządu zobowiązał się do wykonania treści porozumienia, na które czekają miliony polskich rodzin. Dlatego po blisko roku od podpisania deklaracji kieruję do Pana Ministra następujące pytania:

   1. Dlaczego Pan Minister nie dopilnował, aby postanowienia zawarte w deklaracji dotyczące polityki rodzinnej rządu zostały zrealizowane w wyznaczonym terminie? - ustalony termin ww. programu minął w marcu 2009 r.

   2. Jakie działania podjął Pan Minister, aby zapewnić środki finansowe budżetu państwa na realizację ustaleń zawartych w deklaracji?

   3. Wprowadzenie jakich uregulowań prawnych przewiduje Pan Minister w celu realizacji zapisów deklaracji i na jakim one są etapie?

   Z poważaniem

   Poseł Tadeusz Wita

   Warszawa, dnia 6 września 2009 r.

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji - z upoważnienia ministra -

na zapytanie nr 4726

w sprawie niewywiązania się ze zobowiązań dotyczących polityki rodzinnej

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo z dnia 15 września 2009 r. (SPS-024-4726/09), przekazujące zapytanie posła na Sejm RP pana Tadeusza Wity z dnia 6 września 2009 r. dotyczące niewywiązania się z zobowiązań dotyczących polityki rodzinnej, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.

   Z wyjaśnień uzyskanych od ministra pracy i polityki społecznej wynika, że działania rządu w programie ˝Solidarność pokoleń. Działania na rzecz dzieci i rodzin˝ nie mogły zostać określone w terminie ustalonym przez Komisję Wspólną Rządu i Episkopatu. Podkreślenia wymaga bowiem, że trudna sytuacja finansów publicznych, związana z kryzysem finansowym, utrudniała sformułowanie odpowiednich zapisów programu.

   W chwili obecnej w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej prowadzone są prace nad przygotowaniem założeń oraz projektów aktów prawnych, stanowiących element programu. Bieżące informacje o stanie zaawansowania prac nad programem były przekazywane Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu (ostatnio we wrześniu bieżącego roku).

   Program ˝Solidarność pokoleń. Działania na rzecz dzieci i rodzin˝ zostanie przyjęty w czwartym kwartale 2009 r.

   Jednocześnie uprzejmie informuję, że od czasu podpisania deklaracji w sprawie polityki rodzinnej rząd zrealizował szereg działań służących realizacji celów ujętych w deklaracji. Działania te dotyczyły:

   - zwiększenia nakładów na wsparcie materialne rodzin, w tym zwłaszcza na świadczenia rodzinne;

   - rozszerzenia zakresu pomocy kierowanej do dzieci w ramach programu ˝Pomoc państwa w zakresie dożywiania˝;

   - zwiększenia dostępu rodzin wychowujących niepełnosprawne dzieci do wsparcia materialnego w formie świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekuna dziecka niepełnosprawnego oraz opłacanej za niego z budżetu państwa składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i zdrowotne;

   - przygotowania reformy systemu pieczy zastępczej nad dzieckiem;

   - przygotowania założeń ustawy o formach opieki nad dzieckiem w wieku do lat 3.

   W 2009 r. monitorowano przebieg prac dotyczących wszystkich ww. działań, analizowano oraz weryfikowano szczegółowe rozwiązania i ich skutki finansowe. Rozwiązania te stanowią szczegółowe elementy programu ˝Solidarność pokoleń. Działania na rzecz dzieci i rodzin˝.

   Odnosząc się szczegółowo do wymienionych wyżej działań, podkreślić należy, że w 2008 r. na świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego wydano z budżetu państwa 8 495 072 tys. zł. W 2009 r. przewidywane wydatki wyniosą około 8 785 000 tys. zł, tj. o 3,4% więcej, natomiast w projekcie budżetu na 2010 rok zaplanowano na ten cel 9 342 224 tys. zł.

   Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. Nr 129, poz. 1058) podwyższono o ponad 40% kwotę zasiłku rodzinnego dla dzieci we wszystkich grupach wiekowych oraz o około 24% kwotę świadczenia pielęgnacyjnego. Wysokość zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku do ukończenia 5 roku życia wzrośnie do kwoty 68 zł miesięcznie (obecnie 48 zł), na dziecko w wieku powyżej 5 roku życia do ukończenia 18 roku życia - do kwoty 91 zł miesięcznie (obecnie 64 zł), na dziecko w wieku powyżej 18 roku życia do ukończenia 24 roku życia - do kwoty 98 zł miesięcznie (obecnie 68 zł). Wysokość świadczenia pielęgnacyjnego wzrośnie do kwoty 520 zł (obecnie 420 zł). Wzrost kwot świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasiłku rodzinnego spowoduje wzrost wydatków z budżetu państwa na świadczenia rodzinne o 189 700 tys. zł w 2009 r. oraz o 1 138 700 tys. zł w 2010 r.

   Wsparcie finansowe rodzin ze środków budżetu państwa dokonywane jest także poprzez środki przekazywane na realizację zadań wymienionych w innych ustawach, np.: w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728, z późn. zm.), ustawie z dnia 29 grudnia 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego ˝Pomoc państwa w zakresie dożywiania˝ (Dz. U. Nr 267, poz. 2259, z późn. zm.), ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j.: Dz. U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.), ustawie z dnia 25 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.).

   Wsparcie rodziny odbywa się także pośrednio poprzez politykę fiskalną państwa sprzyjającą pozostawieniu jak największej ilości środków pieniężnych do dyspozycji rodziny (np. w efekcie zmniejszania obciążeń podatkowych czy też poprzez system ulg podatkowych). Warto zaznaczyć, że od 1 stycznia br. obowiązują dwie stawki podatku dochodowego od osób fizycznych. Z 1145,08 zł do 1173,70 zł wzrosła kwota podatkowej ulgi prorodzinnej możliwej do odliczenia od podatku na każde dziecko do niej uprawnione, a także rozszerzony został krąg dzieci, na które ona przysługuje (m.in. dzieci umieszczone w rodzinach zastępczych).

   Ważnym elementem wsparcia rodzin z dziećmi jest pomoc w formie dożywiania, realizowana w ramach programu wieloletniego ˝Pomoc państwa w zakresie dożywiania˝. W ramach programu pomocą w zakresie dożywiania objęte są m.in. dzieci do 7 roku życia, uczniowie do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej, a także osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji z różnych powodów, w tym również z powodu wielodzietności. Pomoc może być przyznawana w formie posiłku, zasiłku celowego lub w postaci produktów żywnościowych. Źródłem finansowania tej pomocy są zarówno środki własne gmin, jak również środki budżetu państwa, przy czym te ostatnie nie mogą być niższe niż 500 000 tys. zł rocznie. W 2008 r. pomocą w ramach programu ˝Pomoc Państwa w zakresie dożywiania˝ objęto ok. 2006 tys. osób, w tym 1124 tys. osób stanowiły dzieci do 7 roku życia oraz uczniowie do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej. Najczęściej przyznawaną formą pomocy był posiłek, z którego skorzystało 851,6 tys. dzieci. Od dnia 1 stycznia 2009 r. zasięg pomocy dzieciom w postaci posiłku został poszerzony o dodatkową grupę - uczniów i dzieci realizujących roczne przygotowanie przedszkolne w szkołach i przedszkolach. Nowe przepisy mają na celu umożliwienie pomocy w formie dożywiania w szkołach faktycznie głodnym uczniom, którzy z różnych powodów, najczęściej od nich niezależnych, nie mają szansy na spożycie żadnego posiłku w szkole lub przedszkolu, w których przebywają znaczną część dnia. W I kwartale 2009 r. z tej dodatkowej formy dożywiania skorzystało 7413 dzieci, na co wydatkowano 590 004 zł.

   Podkreślenia wymaga, że Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, dostrzegając trudną sytuację materialną rodzin wychowujących dziecko niepełnosprawne, przygotowało projekt nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych zakładający zniesienie od dnia 1 stycznia 2010 r. kryterium dochodowego przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne. Projekt ten został przyjęty przez komitet stały Rady Ministrów na posiedzeniu w dniu 28 września 2009 r. i rekomendowany Radzie Ministrów wraz z zaleceniem umieszczenia go w pakiecie ustaw okołobudżetowych.

   Dodać należy, że Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej opracowało projekt ˝Założeń ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nad dzieckiem˝ w celu realizacji deklaracji przeciwdziałania kryzysom i rozpadowi rodzin oraz rozwijania rodzinnych form opieki nad dziećmi pozbawionymi opieki rodziców biologicznych, przy jednoczesnym ograniczaniu instytucjonalnych form opieki. Projekt, który w dniu 30 czerwca 2009 r. został przyjęty przez Radę Ministrów, zakłada wdrożenie zmian w systemie opieki nad dzieckiem i rodziną, które - dzięki intensywnie prowadzonej profilaktyce i pracy z rodziną - przyniosą nie tylko pozytywne skutki dla rodzin i dzieci umieszczanych w formach pieczy zastępczej, ale również, w dłuższej perspektywie czasowej, zaowocują obniżeniem kosztów funkcjonowania systemu sprawowania opieki zastępczej nad dzieckiem, przede wszystkim poprzez zmniejszenie liczby dzieci przebywających poza rodziną.

   Mając na uwadze, że podstawową przyczyną umieszczania dzieci w różnych formach opieki zastępczej jest brak realnej pomocy rodzinie zmarginalizowanej lub rodzinie w kryzysie, istotą proponowanych rozwiązań jest stworzenie spójnego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną je wychowującą, jeżeli ma ona trudności w prawidłowym wypełnianiu swoich funkcji. W ramach działań profilaktycznych zakłada się następujące rozwiązania:

   - profesjonalne wsparcie rodziców, którzy mają problemy z wypełnianiem swoich funkcji opiekuńczo-wychowawczych. Projekt zakłada wzmocnienie działań profilaktycznych i doskonalenie metod pracy z rodziną, także poprzez wprowadzenie różnorodnych form środowiskowej pomocy rodzinom dysfunkcyjnym;

   - dalszy rozwój placówek opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego - świetlic, klubów, w których specjaliści (psycholog, pedagog) pomagają dziecku, ale także współpracują z rodzicami;

   - wzmocnienie profilaktyki i pracy z rodziną poprzez działających na poziomie samorządu gminnego tzw. asystentów rodziny, których zadaniem będzie prowadzenie systematycznej, bezpośredniej pracy z rodziną mającą trudności w prawidłowym funkcjonowaniu;

   - właściwą współpracę pomiędzy przedstawicielami instytucji, które mają kontakt z dzieckiem (szkoła, policja, służba zdrowia, pomoc społeczna, sąd), mającą na celu wspomaganie rodziny w działaniach na rzecz poprawy jej sytuacji (zespoły interdyscyplinarne).

   Nowe rozwiązania zakładają znaczne ograniczenie roli placówek opiekuńczo-wychowawczych w opiece nad dzieckiem oraz zreformowanie systemu rodzinnej pieczy zastępczej, ze szczególnym naciskiem na zapewnienie rodzinom zastępczym odpowiedniego wsparcia merytorycznego oraz organizacyjnego.

   Umieszczenie dziecka w całodobowej placówce opiekuńczo-wychowawczej będzie mogło mieć miejsce po wyczerpaniu możliwości zatrzymania go w rodzinie własnej lub umieszczenia w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka. Przede wszystkim zakłada się, że w 7 roku od dnia wejścia w życie projektowanej ustawy w placówkach będą mogły przebywać jedynie dzieci starsze, powyżej 10 roku życia, które z różnych powodów nie mogły zostać umieszczone w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka (np. trudności w przystosowaniu się do życia rodzinnego). Zakłada się również, że docelowo w placówkach opiekuńczo-wychowawczych nie będzie mogło przebywać więcej niż 14 dzieci. Dopuszcza się możliwość tworzenia specjalistycznych placówek dla dzieci chorych i niepełnosprawnych wymagających wysokospecjalizowanej opieki i rehabilitacji, dla których nie będzie możliwe znalezienie zawodowej rodziny zastępczej, mogącej zapewnić odpowiedni poziom tych usług. Wówczas możliwe będzie odejście od ograniczeń związanych z wiekiem.

   W sytuacji zagrożenia dobra dziecka i konieczności oddzielenia od rodziny nowe rozwiązania zdecydowanie sprzyjać mają umieszczaniu dzieci w rodzinach zastępczych, przede wszystkim zawodowych, oraz rodzinnych domach dziecka. Zakłada się zwiększenie kierowanej do nich pomocy finansowej, ale także wsparcie merytoryczne poprzez realną pomoc w wychowywaniu powierzonych im dzieci (m.in. szkolenia, poradnictwo, ale także możliwość korzystania z wypoczynku). Przewiduje się działania promocyjne, a także rządowe i resortowe programy wspierające samorządy w tym zakresie.

   Obecnie w Rządowym Centrum Legislacji prowadzone są prace nad projektem ustawy o wspieraniu rodziny w środowisku i sprawowaniu pieczy zastępczej nad dzieckiem.

   Jednocześnie podkreślić należy, że Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej przygotowało projekt założeń ustawy o formach opieki nad dziećmi w wieku do lat 3. Projekt, który przewiduje różnorodność form opieki, takich jak: żłobek, klub dziecięcy, dzienny opiekun, niania, jest obecnie w fazie uzgodnień międzyresortowych. Rozwój żłobków i innych form opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 jest bowiem realizacją deklaracji umożliwienia rodzicom połączenia ich ról rodzinnych i zawodowych, aby mieli realną możliwość wyboru między wychowaniem dzieci w domu a korzystaniem z opieki nad dziećmi poza domem.

   Jak wynika z powyższego, postanowienia podpisanej w dniu 19 listopada 2008 r. przez przedstawicieli rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski deklaracji w sprawie polityki rodzinnej są stopniowo realizowane. Należy podkreślić, że są to działania systemowe, podejmowane w wielu obszarach i wymagające niejednokrotnie znacznych nakładów finansowych, stąd ich realizacja jest procesem długofalowym.

   Z wyrazami szacunku

   Sekretarz stanu

   Tomasz Siemoniak

   Warszawa, dnia 15 października 2009 r.